Kiến trúc Baroque ở Áo, Séc, Ý: Khác Gothic thế nào?

Kiến trúc Baroque là gì và ra đời từ khi nào?

Kiến trúc Baroque ra đời tại Rome vào nửa cuối thế kỷ 16, khi Giáo hội Công giáo cần một ngôn ngữ kiến trúc giàu cảm xúc để củng cố đức tin trước làn sóng Cải cách Tin lành lan khắp châu Âu. Công trình mở đầu phong cách này là Nhà thờ Gesù ở Rome, khởi công năm 1568 theo thiết kế của kiến trúc sư Vignola, sau đó kiến trúc sư Giacomo della Porta hoàn thiện mặt tiền và mái vòm, cung hiến năm 1584.

Mặt tiền Gesù được giới sử học kiến trúc xem là mặt tiền Baroque đầu tiên trên thế giới.

Gesù là nhà thờ mẹ của dòng Tên, tu hội do thánh Ignatius Loyola sáng lập năm 1551, nên toàn bộ thiết kế ưu tiên tầm nhìn thẳng và âm thanh rõ để phục vụ giảng đạo, đúng tinh thần cải tổ của Công đồng Trentô. Từ Rome, phong cách Baroque lan sang Áo, Séc, Tây Ban Nha và nhiều nước Công giáo khác trong khoảng 150 năm sau đó, trước khi dần chuyển sang phong cách Rococo nhẹ nhàng hơn vào thế kỷ 18.

Xem thêm: Florence thời Phục Hưng: Da Vinci, Michelangelo và kiệt tác

Mặt tiền Nhà thờ Gesù ở Rome, công trình mở đầu phong cách Baroque

Kiến trúc Baroque khác kiến trúc Gothic ở những điểm nào?

Baroque và Gothic khác nhau ở gần như mọi yếu tố thị giác, dù cả hai đều là kiến trúc tôn giáo châu Âu ra đời cách nhau vài trăm năm. Gothic thiên về đường thẳng đứng, vòm nhọn và tháp cao vươn lên trời; Baroque ngược lại, dùng đường cong, mái vòm tròn có trống đỡ và mặt tiền uốn lượn đầy chuyển động.

Khác biệt rõ nhất nằm ở phần trần và ánh sáng. Nhà thờ Gothic để lộ khung vòm sườn bằng đá và đón sáng tự nhiên qua cửa sổ kính màu; nhà thờ Baroque che phần kết cấu bằng tranh trần vẽ ảo giác ba chiều (kỹ thuật trompe l'oeil), kết hợp ánh sáng chiếu tập trung từ trên cao tạo hiệu ứng kịch tính kiểu chiaroscuro.

Về trang trí, Gothic gần như không dùng vàng hay đá cẩm thạch màu, trong khi Baroque phủ dày mạ vàng, đá cẩm thạch và phù điêu thạch cao khắp nội thất. Một điểm thú vị là không ít nhà thờ Baroque ở Trung Âu vốn là công trình Gothic cũ được cải tạo lại, nên nhiều khách tham quan có thể thấy cả hai phong cách trong cùng một công trình.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn tham quan châu Âu, cách phân biệt nhanh nhất là nhìn lên trần: nếu thấy tranh vẽ người và mây trông như đang chuyển động thật, đó gần như chắc chắn là Baroque chứ không phải Gothic.

Trần nhà thờ Baroque với tranh vẽ ảo giác ba chiều kiểu trompe l'oeil

Nước Ý có những công trình Baroque tiêu biểu nào?

Ý là nơi khai sinh phong cách Baroque, tiêu biểu nhất là Quảng trường Thánh Phêrô tại Vatican với hàng cột bán nguyệt do Bernini thiết kế trong khoảng năm 1656 đến 1667, theo lệnh của Giáo hoàng Alexander VII. Hàng cột gồm 284 cột đá Doric và 88 trụ ốp tường xếp thành bốn hàng, tạo hình elip mà Bernini ví như vòng tay của Giáo hội ôm lấy thế giới.

Đứng đúng vị trí đánh dấu trên quảng trường, khách có thể thấy hiệu ứng quang học thú vị khi bốn hàng cột nhìn như thu lại chỉ còn một hàng.

Đài phun nước Trevi, công trình Baroque được ghé thăm nhiều nhất Rome, xây dựng từ năm 1732 đến 1762 theo thiết kế của kiến trúc sư Nicola Salvi, sau khi ông qua đời năm 1751 được Giuseppe Pannini hoàn thiện nốt, khánh thành dưới thời Giáo hoàng Clement XIII.

Đây là đài phun nước Baroque lớn nhất thành phố, gắn liền với tục ném đồng xu cầu quay lại Rome. Khách trong các đoàn tour Nam Âu từ Hà Nội ghé nước Ý thường dành riêng nửa buổi ở khu trung tâm Rome để tham quan cả quảng trường Thánh Phêrô lẫn đài phun nước Trevi.

Xem thêm: Kiến trúc Phục Hưng: Duomo Florence và dấu ấn tại Rome

Quảng trường Thánh Phêrô nhìn từ trên cao với hàng cột bán nguyệt của Bernini

Nước Áo có những công trình Baroque nổi bật nào?

Áo sở hữu ba công trình Baroque được khách châu Âu ghé thăm nhiều nhất, mở đầu là Tu viện Melk, xây lại từ năm 1702 đến 1736 theo thiết kế của kiến trúc sư Jakob Prandtauer, tọa lạc trên vách đá nhìn xuống sông Danube và nằm trong vùng di sản Wachau được UNESCO công nhận. Cung điện Schönbrunn ở Vienna có tới 1.441 phòng, trong đó chỉ 45 phòng mở cửa cho khách tham quan, do kiến trúc sư Johann Bernhard Fischer von Erlach thiết kế phần khung Baroque từ cuối thế kỷ 17, còn nội thất phần lớn mang phong cách Rococo nhẹ nhàng hơn được hoàn thiện dưới thời Nữ hoàng Maria Theresia.

Cung điện được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1996.

Karlskirche, nhà thờ Thánh Charles Borromeo giữa trung tâm Vienna, xây dựng từ năm 1716 đến 1737 do cha con kiến trúc sư Fischer von Erlach thực hiện, bắt nguồn từ lời khấn của Hoàng đế Charles VI năm 1713 sau trận dịch hạch lớn tại Vienna.

Nhà thờ có mái vòm cao 70 mét và hai cột đá chạm khắc lấy cảm hứng từ Cột Trajan ở Rome đặt hai bên mặt tiền. Áo cùng Séc thường nằm chung trong các hành trình tour Đông Âu từ Hà Nội, thuận tiện để khách kết hợp tham quan kiến trúc Baroque ở cả hai nước trong một chuyến đi.

Tu viện Melk trên vách đá nhìn xuống sông Danube, Áo

Vì sao kiến trúc Baroque xuất hiện dày đặc ở Séc?

Kiến trúc Baroque phổ biến khắp Séc vì lý do lịch sử cụ thể: sau khi quân Công giáo Habsburg đánh bại giới quý tộc Tin lành Bohemia trong trận Bạch Sơn ngày 8 tháng 11 năm 1620, Hoàng đế Ferdinand II cưỡng ép tái Công giáo hóa toàn vùng đất Séc.

Trong hơn một thế kỷ sau đó, Baroque trở thành biểu tượng kiến trúc của quá trình này, khiến hàng loạt nhà thờ Gothic cũ được cải tạo lại và nhiều công trình Baroque mới mọc lên khắp Praha.

Tiêu biểu nhất là Nhà thờ Thánh Nicholas tại khu Malá Strana, đặt viên đá đầu tiên năm 1673, phần mặt tiền và các nguyện đường xây từ 1703 đến 1711 do kiến trúc sư Christoph Dientzenhofer thiết kế, sau đó con trai ông là Kilian Ignaz Dientzenhofer tiếp tục phần cung thánh và mái vòm từ 1737 đến 1752.

Mái vòm nhà thờ cao 70 mét, tháp chuông cao 79 mét, được giới kiến trúc xem là công trình Baroque đẹp nhất Praha nhờ hệ vòm hình elip đan xen phức tạp hiếm thấy.

Xem thêm: Ẩm thực Séc: Thịt heo, knedlíky và văn hóa bia Pilsner

Mái vòm Nhà thờ Thánh Nicholas tại khu Malá Strana, Praha

Cầu Charles ở Praha là công trình kiến trúc Gothic hay Baroque?

Cầu Charles thực chất là công trình Gothic, không phải Baroque, dù nhiều người nhầm vì hàng tượng nổi bật dọc thành cầu. Cây cầu khởi công năm 1357 theo lệnh Hoàng đế Charles IV, do kiến trúc sư Peter Parler thiết kế, chính là người từng phụ trách xây Nhà thờ Thánh Vitus trong Lâu đài Praha, và hoàn thành năm 1402.

Phần Baroque của cây cầu nằm ở 30 bức tượng thánh dọc lan can, phần lớn được dựng từ năm 1683 đến 1714 bởi các nhà điêu khắc như Ferdinand Brokoff và Matthias Braun, tạo nên sự kết hợp hiếm gặp giữa kết cấu Gothic bên dưới và nghệ thuật điêu khắc Baroque bên trên.

Đây là một trong những ví dụ rõ nhất cho thấy hai phong cách có thể cùng tồn tại trên một công trình.

Xem thêm: Di sản UNESCO Đông Âu: Praha, Cesky Krumlov và Krakow

Tượng Baroque dọc lan can cầu Charles nhìn ra Lâu đài Praha

Khách Hà Nội nên kết hợp tham quan kiến trúc Baroque thế nào khi đi tour châu Âu?

Khách xuất phát từ sân bay Nội Bài cần lưu ý Áo và Séc thường nằm chung một tuyến Đông Âu, trong khi Ý lại thuộc tuyến Nam Âu riêng, nên muốn xem trọn kiến trúc Baroque ở cả ba nước thường cần hai hành trình khác nhau thay vì gộp chung một chuyến.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, nên dành ít nhất nửa ngày cho mỗi công trình lớn như Schönbrunn hay Melk vì khuôn viên rộng và nhiều chi tiết trang trí đáng xem kỹ.

Mùa hè là thời điểm phổ biến nhất để khám phá cả ba nước vì thời tiết ổn định và ngày dài, trong khi mùa đông quanh tháng 12 lại có thêm trải nghiệm chợ Giáng sinh ngay trước sân Schönbrunn. Để chọn hành trình phù hợp, có thể tham khảo thêm Tour Châu Âu Từ Hà Nội để được tư vấn tuyến Đông Âu hoặc Nam Âu theo đúng nhóm công trình Baroque muốn ghé thăm.