Ẩm thực Hy Lạp: Souvlaki, moussaka, gyros có gì ngon?

Xiên souvlaki nướng trên bếp than cùng bánh pita và sốt tzatziki

Souvlaki là gì và vì sao được xem là món ăn đường phố lâu đời nhất châu Âu?

Souvlaki là xiên thịt nướng than của Hy Lạp, thường dùng thịt heo hoặc gà cắt miếng vừa ăn, ướp dầu ô liu, chanh và lá oregano rồi nướng trực tiếp trên lửa than, ăn kèm bánh mì pita, cà chua, hành tây và sốt tzatziki. Một chiếc pita cuộn souvlaki tại Athens hiện có giá khoảng 3 đến 5 euro, vẫn thuộc nhóm món no bụng rẻ nhất khu vực đồng euro dù giá đã tăng đáng kể vài năm gần đây.

Souvlaki được xem là món ăn đường phố lâu đời bậc nhất châu Âu vì các nhà khảo cổ đã tìm thấy tại Akrotiri trên đảo Santorini những giá đỡ xiên nướng bằng đá, gọi là krateutai, có niên đại trước thế kỷ 17 trước Công nguyên, tức hơn 3.600 năm trước.

Món thịt xiên nướng còn xuất hiện trong sử thi của Homer và ghi chép của Aristotle, cho thấy người Hy Lạp cổ đã ăn kiểu này từ trước khi phần lớn châu Âu biết đến khái niệm quán ăn.

Xem thêm: Hy Lạp cổ đại: Triết học, thần thoại và dấu ấn phương Tây

Kalamaki ở Athens và souvlaki ở Thessaloniki có phải cùng một món không?

Kalamaki và souvlaki về cơ bản là cùng một xiên thịt nướng, chỉ khác cách gọi theo vùng: tại Athens, người dân gọi xiên thịt trơn là kalamaki, còn tại Thessaloniki và miền Bắc Hy Lạp, từ souvlaki mới chỉ đúng xiên thịt, trong khi kalamaki lại thường được hiểu là ống hút.

Khách du lịch cứ dùng từ souvlaki ở bất cứ đâu đều được hiểu đúng, nhưng biết thêm cách gọi địa phương giúp gọi món nhanh gọn hơn. Miền Bắc còn có thói quen dùng mù tạt thay tzatziki làm sốt mặc định trong bánh cuộn, một khác biệt nhỏ khiến cùng một món có hương vị khác nhau giữa hai thành phố lớn nhất Hy Lạp.

Gyros khác souvlaki thế nào và vì sao gyros Hy Lạp làm từ thịt heo?

Gyros khác souvlaki ở cách nướng: thay vì xiên từng miếng nướng than, gyros là khối thịt thái lát xếp chồng quay quanh trục đứng, tên món trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "vòng quay", đầu bếp dùng dao dài gọt lớp thịt chín vàng bên ngoài cho vào bánh pita cùng cà chua, hành tây, tzatziki và cả khoai tây chiên, thói quen thêm khoai chiên vào bánh phổ biến từ thập niên 1990.

Dù trông rất cổ xưa, gyros thực ra chỉ mới theo chân người Hy Lạp tị nạn từ Tiểu Á về nước trong đợt trao đổi dân cư năm 1922, phát triển từ truyền thống thịt nướng trục đứng của vùng Constantinople và Smyrna. Điểm đặc biệt là gyros tại Hy Lạp gần như luôn làm từ thịt heo hoặc gà, khác hẳn phiên bản thịt cừu, thịt bò phổ biến ở nước ngoài: quy định cấm dùng thịt xay trên trục nướng ban hành năm 1967 đã khiến các quán chuyển hẳn sang thịt heo thái lát, tạo thành bản sắc riêng của gyros Hy Lạp đến tận hôm nay.

Giá một chiếc pita gyros hiện cũng khoảng 3 đến 5 euro, ngang souvlaki, nên du khách có thể thử cả hai để so sánh trực tiếp.

Trục thịt gyros quay đứng trong quán ăn nhanh tại Athens

Moussaka có phải món ngàn năm tuổi không, ba lớp gồm những gì?

Moussaka phiên bản ba lớp nổi tiếng hiện nay không phải món ngàn năm tuổi, mà được đầu bếp Nikolaos Tselementes, người từng tu nghiệp ẩm thực Pháp, sáng tạo vào thập niên 1920, tức chỉ khoảng 100 năm trước. Ba lớp gồm: lớp đáy là cà tím thái lát áp chảo dầu ô liu, lớp giữa là thịt băm nấu cùng cà chua, hành, tỏi và chút quế tạo hương ấm đặc trưng, lớp trên cùng là sốt béchamel kem trứng nướng vàng óng, dấu ấn rõ nét của kỹ thuật Pháp mà Tselementes mang về.

Trước đó, khắp vùng Balkan và Trung Đông đã có nhiều món cà tím nấu thịt tương tự nhưng không xếp lớp và không có béchamel, như bản Thổ Nhĩ Kỳ nấu lẫn hay bản Bulgaria dùng khoai tây. Moussaka là món ăn ngồi bàn trong taverna chứ không phải đồ ăn đường phố, ăn nóng bằng thìa dĩa, một phần thường đủ no cho một người kèm chút salad.

Miếng moussaka ba lớp với sốt béchamel vàng óng trên đĩa

Salad Hy Lạp chuẩn không có xà lách và phô mai feta được bảo hộ từ 2002, vì sao?

Salad Hy Lạp chuẩn bản địa, gọi là horiatiki nghĩa là salad làng quê, hoàn toàn không có xà lách: thành phần chỉ gồm cà chua, dưa chuột, hành tây, ô liu, một khối phô mai feta nguyên tảng đặt lên trên, rưới dầu ô liu và rắc oregano.

Các phiên bản trộn lẫn rau xà lách cắt nhỏ chủ yếu phục vụ khách nước ngoài, nên khi thấy đĩa salad có nguyên khối feta trắng đặt trên cùng, đó mới là cách phục vụ chuẩn. Phô mai feta được Liên minh châu Âu cấp bảo hộ chỉ dẫn địa lý PDO từ năm 2002, theo đó chỉ phô mai làm từ sữa cừu, được phép pha tối đa 30% sữa dê, sản xuất tại các vùng quy định của Hy Lạp và ủ tối thiểu 2 tháng mới được mang tên feta.

Sốt tzatziki ăn kèm hầu hết món nướng cũng rất đơn giản: sữa chua Hy Lạp đặc trộn dưa chuột nạo, tỏi và dầu ô liu, vị chua mát giúp cân bằng vị thịt nướng đậm.

Xem thêm: Ẩm thực châu Âu: Món từng nước và món dễ ăn cho khách Việt

Đĩa salad horiatiki với khối feta nguyên tảng và ô liu đen

Ăn ở taverna Hy Lạp hết bao nhiêu tiền và giờ ăn có gì khác Việt Nam?

Ăn tại taverna, kiểu quán ăn gia đình truyền thống của Hy Lạp, hiện tốn khoảng 10 đến 20 euro mỗi người cho bữa trưa và 15 đến 25 euro cho bữa tối gồm món khai vị và món chính, mức giá dễ chịu hơn hẳn nhà hàng cùng hạng tại Pháp hay Ý.

Người Hy Lạp ăn tối rất muộn, thường sau 21 giờ, các taverna đông khách bản địa nhất vào khung 21 đến 23 giờ, nên nếu ăn lúc 18 đến 19 giờ theo thói quen Việt Nam, quán sẽ vắng và một số bếp thậm chí chưa mở đủ món. Bữa ăn kiểu Hy Lạp chuộng gọi nhiều đĩa meze nhỏ đặt giữa bàn ăn chung, cả nhà cùng gắp, khá giống mâm cơm Việt nên các đoàn gia đình thường thích nghi rất nhanh.

Một lưu ý nhỏ: khu phố cổ Plaka sát chân đồi Acropolis tại Athens có giá cao hơn hẳn các khu dân cư lân cận, muốn ăn đúng giá bản địa chỉ cần đi bộ vài con phố ra ngoài rìa khu du lịch.

Khách Hà Nội có hợp khẩu vị ẩm thực Hy Lạp không, cần lưu ý gì?

Khách Hà Nội thuộc nhóm hợp khẩu vị ẩm thực Hy Lạp nhất trong các nền ẩm thực châu Âu, vì đồ Hy Lạp thiên về nướng than, ướp chanh và rau thơm, nhiều rau tươi, ít sốt kem béo, lại có cả các món nhồi gạo như cà chua nhồi gemista gần gũi với cơm.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, souvlaki và gyros gần như chưa bao giờ bị khách chê, kể cả người lớn tuổi vốn kén đồ Tây, chỉ riêng lớp béchamel của moussaka hơi béo với một số cô chú nên gọi một phần ăn thử chung cả bàn là hợp lý nhất.

Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, các quán ngay sát điểm tham quan đông đúc thường kém hơn cả về giá lẫn chất lượng, nên hướng dẫn viên của tour Nam Âu từ Hà Nội thường đưa đoàn đi ăn lệch khỏi trục phố du lịch chính, vừa ngon hơn vừa tiết kiệm rõ rệt.

Bàn ăn taverna ven biển với nhiều đĩa meze chia sẻ kiểu Hy Lạp

Nếu gia đình muốn thưởng thức trọn vẹn ẩm thực Địa Trung Hải cùng hướng dẫn viên tiếng Việt am hiểu địa phương, đội ngũ Tour Châu Âu Từ Hà Nội của Euro Trip có thể tư vấn hành trình ghé Hy Lạp phù hợp với số ngày và ngân sách cả đoàn.

Trang Du Lịch Châu Âu Từ Hà Nội cũng thường xuyên cập nhật các hành trình mới quanh Nam Âu và Địa Trung Hải, khách có thể tham khảo thêm trước khi quyết định tự túc hay đi theo đoàn.