Kiến trúc Hồi giáo ở Tây Ban Nha và Maroc: Alhambra, Mezquita và người Moor

Kiến trúc Hồi giáo tại Tây Ban Nha là di sản của người Moor, người Hồi giáo gốc Bắc Phi từng cai trị Iberia từ năm 711 đến 1492. Hai công trình tiêu biểu nhất, cung điện Alhambra ở Granada và thánh đường Mezquita ở Córdoba, gắn liền với các triều đại từng cai trị cả Maroc lẫn miền nam Tây Ban Nha. Bài viết giải thích người Moor là ai và điểm qua công trình tiêu biểu nhất.

Kiến trúc Hồi giáo là gì và người Moor là ai?

Người Moor là cách gọi chung cho người Hồi giáo gốc Berber và Ả Rập từ Bắc Phi, vượt eo biển Gibraltar chinh phục phần lớn bán đảo Iberia từ năm 711, lập nên vùng đất gọi là Al Andalus. Trong gần tám thế kỷ cai trị, người Moor để lại phong cách kiến trúc riêng biệt, dễ nhận diện qua vòm móng ngựa, hoa văn hình học lặp lại vô tận, thư pháp Ả Rập chạm khắc trên tường thay vì tranh vẽ hình người, cùng sân trong có hồ nước và vườn cây phản chiếu ánh sáng.

Khác với nhà thờ Thiên Chúa giáo cùng thời chuộng tượng và tranh kể chuyện Kinh Thánh, kiến trúc Hồi giáo tránh khắc họa hình người hoặc động vật trong không gian thờ phụng, nên nghệ nhân dồn hết sự tinh xảo vào hình khối hình học và chữ viết. Chính sự khác biệt này khiến các công trình như Alhambra và Mezquita trở thành ví dụ được nhắc tới nhiều nhất khi nói về kiến trúc Hồi giáo tại châu Âu.

Hoa văn hình học và thư pháp Ả Rập chạm khắc trên tường cung điện Alhambra

Nhà thờ Hồi giáo Mezquita ở Córdoba có gì đặc biệt?

Mezquita Córdoba khởi công năm 785 theo lệnh tiểu vương Abd al-Rahman I, hoàn thành phần chính chỉ sau khoảng hai năm, sau đó được mở rộng nhiều lần qua các đời tiểu vương Abd al-Rahman II, Al Hakam II và Al Mansur trong hơn 200 năm tiếp theo. Công trình nổi bật với gần 850 cột đá cẩm thạch, mã não và đá granit, phần lớn tái sử dụng từ các công trình La Mã và Visigoth trước đó, đỡ hệ mái đặc trưng gồm hai tầng vòm móng ngựa chồng lên vòm bán nguyệt, tạo hiệu ứng thị giác như rừng cột trải dài vô tận.

Năm 1236, vua Ferdinand III của Castilla chiếm lại Córdoba, thánh đường được thánh hiến thành nhà thờ Công giáo ngay trong năm đó, nhưng phần kiến trúc Hồi giáo ban đầu vẫn được giữ gần như nguyên vẹn suốt nhiều thế kỷ, chỉ đến thế kỷ 16 mới có thêm một gian giữa kiểu Phục Hưng chèn vào chính giữa rừng cột. Mezquita được UNESCO công nhận Di sản Thế giới từ năm 1984, mở rộng phạm vi công nhận sang toàn bộ khu phố cổ Córdoba năm 1994.

Bạn có thể đọc thêm: Di sản UNESCO ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha: Alhambra, Sagrada Familia, Sintra để hiểu rõ hơn về các di sản UNESCO khác liên quan tới kiến trúc Hồi giáo tại bán đảo Iberia.

Rừng cột và hai tầng vòm móng ngựa đặc trưng bên trong Mezquita Córdoba

Cung điện Alhambra ở Granada được xây dựng khi nào?

Alhambra bắt đầu thành hình như cung điện hoàng gia từ năm 1238, khi Muhammed Al Ahmar, người sáng lập vương triều Nasrid, cho cải tạo lại pháo đài cũ trên đồi để làm nơi ở. Tên Alhambra bắt nguồn từ tiếng Ả Rập nghĩa là lâu đài đỏ, gọi theo màu tường đất nung bao quanh khu đồi. Phần lớn các cung điện nổi tiếng nhất, gồm khu Cung điện Nasrid và Sân Sư Tử với 124 cột đá mảnh mai bao quanh đài phun nước trung tâm, được hai vị vua Yusuf I và Muhammed V hoàn thiện trong thế kỷ 14.

Bên cạnh cung điện chính, khu vườn Generalife với hệ thống dẫn nước tinh vi từng phục vụ nông nghiệp thời Trung Cổ cũng là một phần quan trọng của quần thể. Alhambra, Generalife và khu phố cổ Albayzín được UNESCO công nhận Di sản Thế giới từ năm 1984, mô tả đây là thành phố cung điện Hồi giáo duy nhất còn được bảo tồn nguyên vẹn trên thế giới.

Bạn có thể đọc thêm: Granada và cung điện Alhambra: kiệt tác Hồi giáo và vì sao phải đặt trước để hiểu rõ hơn về kinh nghiệm đặt vé tham quan Alhambra.

Sân Sư Tử tại cung điện Nasrid, Alhambra, Granada

Vì sao năm 1492 đánh dấu chấm hết cho kiến trúc Hồi giáo tại Tây Ban Nha?

Năm 1492, Các Vua Công giáo Ferdinand và Isabella chiếm được Granada, chấm dứt 781 năm cai trị của người Moor tại bán đảo Iberia và biến Alhambra thành nơi ở của triều đình Công giáo. Đây cũng là thời điểm đánh dấu Tây Ban Nha hoàn tất công cuộc Reconquista, tức phong trào giành lại lãnh thổ từ tay người Hồi giáo kéo dài suốt nhiều thế kỷ trước đó.

Dù vậy, kiến trúc Hồi giáo không biến mất ngay sau 1492. Nhiều công trình được giữ lại và tiếp tục sử dụng, trong khi kỹ thuật xây dựng và trang trí của nghệ nhân Hồi giáo còn được vua chúa Công giáo tiếp tục thuê mướn trong nhiều thế kỷ sau, hình thành phong cách lai gọi là Mudéjar, pha trộn giữa kiến trúc Hồi giáo và Thiên Chúa giáo.

Bạn có thể đọc thêm: Toledo – cố đô Tây Ban Nha: thành phố ba tôn giáo và cách đi từ Madrid để hiểu rõ hơn về một thành phố khác từng có người Hồi giáo, Thiên Chúa giáo và Do Thái giáo cùng chung sống.

Cổng thành cổ tại Granada gắn liền với thời khắc Reconquista năm 1492

Người Moor đến từ Maroc như thế nào và để lại dấu ấn gì ở đó?

Nhiều triều đại từng cai trị Al Andalus thực chất xuất phát từ Maroc và vùng Bắc Phi, tiêu biểu là vương triều Almoravid, liên minh các bộ tộc Berber gốc Sahara, từng kiểm soát cả Maroc lẫn miền nam Tây Ban Nha suốt thế kỷ 11 và 12. Sau đó, vương triều Almohad chiếm thành Marrakech năm 1147, tiếp tục cai trị cả hai bờ eo biển Gibraltar cho tới đầu thế kỷ 13.

Chính vương triều Almohad đã xây thánh đường Koutoubia tại Marrakech, hoàn thành khoảng năm 1199 với tháp giáo đường cao 77 mét, một trong những công trình Hồi giáo cao nhất thời bấy giờ. Kiến trúc tại Maroc ngày nay, từ thành cổ Marrakech đến thành phố Fes, vẫn giữ rõ nét chung với di sản Hồi giáo ở Tây Ban Nha vì cùng chung một dòng chảy lịch sử và thợ xây.

Tháp giáo đường Koutoubia tại Marrakech, Maroc

Tháp Giralda ở Seville có liên hệ gì với tháp Koutoubia ở Marrakech?

Tháp Giralda tại Seville chính là công trình chị em của tháp Koutoubia ở Marrakech, cùng do vương triều Almohad xây dựng trong khoảng năm 1184 đến 1198 dưới thời quốc vương Abu Yaqub Yusuf. Tháp cao 104 mét, thấp hơn Koutoubia đôi chút về tỷ lệ thiết kế nhưng dùng chung nguyên lý kiến trúc, đặc biệt là hệ thống 35 đường dốc thoải bên trong thay vì cầu thang, để giáo sĩ gọi cầu nguyện có thể cưỡi ngựa lên tận đỉnh tháp.

Sau khi Seville bị chiếm lại năm 1248, tháp giáo đường này được giữ nguyên và chuyển thành tháp chuông nhà thờ, tới thế kỷ 16 kiến trúc sư Hernán Ruiz thêm phần chóp kiểu Phục Hưng lên đỉnh, hoàn thiện diện mạo pha trộn Hồi giáo và Thiên Chúa giáo như ngày nay. Đây là một trong những bằng chứng rõ nhất cho thấy kiến trúc Hồi giáo ở Tây Ban Nha và Maroc từng chia sẻ chung một đội ngũ kiến trúc sư và nguyên lý thiết kế. Tháp Giralda hiện là điểm dừng quen thuộc trong nhiều hành trình Du Lịch Châu Âu Từ Hà Nội khi đoàn khách ghé qua Seville.

[Ảnh: Tháp Giralda nhìn từ quảng trường trung tâm Seville]

Khách Hà Nội nên tham quan kiến trúc Hồi giáo ở Tây Ban Nha thế nào?

Khách xuất phát từ sân bay Nội Bài đi Tây Ban Nha thường bay nối chuyến qua Doha, Dubai hoặc Istanbul, sau đó di chuyển tới vùng Andalusia bằng tàu cao tốc hoặc xe đường bộ trong hành trình tour Nam Âu từ Hà Nội. Theo kinh nghiệm nhiều đoàn khách Hà Nội mà chúng tôi đã dẫn, nên dành riêng nửa ngày cho Alhambra vì phải đặt vé theo khung giờ cố định, và nửa ngày cho Mezquita Córdoba vì khuôn viên rộng nhiều chi tiết.

Mùa xuân và mùa thu là thời điểm dễ chịu nhất để tham quan Andalusia, tránh cái nóng gay gắt thường vượt 35 độ C vào giữa hè. Nếu muốn kết hợp thêm trải nghiệm văn hóa vùng này, có thể tham khảo thêm Tour Châu Âu Từ Hà Nội để được tư vấn lịch trình phù hợp.

Bạn có thể đọc thêm: Văn hóa flamenco và đấu bò Tây Ban Nha: nguồn gốc và có nên xem không để hiểu rõ hơn về một nét văn hóa Andalusia khác cũng chịu ảnh hưởng từ thời kỳ này.

Câu hỏi thường gặp về kiến trúc Hồi giáo ở Tây Ban Nha và Maroc

Có thể kết hợp tham quan Maroc trong cùng chuyến đi Tây Ban Nha không?

Về mặt địa lý là có thể, vì đây là nơi eo biển Gibraltar hẹp nhất, chỉ khoảng 14 km giữa bờ biển Tây Ban Nha và Maroc, có phà từ Tarifa sang thành phố Tangier trong khoảng một giờ. Tuy nhiên đây là hai quốc gia tách biệt với quy định nhập cảnh riêng, nên các hành trình tour Nam Âu hiện tại tập trung vào Tây Ban Nha, khách muốn ghé thêm Maroc nên hỏi Euro Trip để được tư vấn sắp xếp riêng.

Cung điện Alcázar de Sevilla có phải công trình Hồi giáo nguyên bản không?

Không hẳn. Phần cung điện Mudéjar nổi tiếng nhất tại Alcázar de Sevilla do vua Công giáo Pedro I xây dựng từ năm 1356 đến 1366, tức sau khi người Thiên Chúa giáo đã chiếm lại Seville, chứ không phải công trình từ thời người Moor cai trị. Vua Pedro I thuê thợ xây từ Granada và Toledo để dựng cung điện theo phong cách Hồi giáo, kể cả chạm khắc chữ Ả Rập ca ngợi chính ông trên tường.

Vòm móng ngựa có phải do người Moor phát minh ra không?

Không hoàn toàn. Vòm móng ngựa từng xuất hiện tại Tây Ban Nha từ thời Visigoth, trước khi người Moor tới, ví dụ tại nhà thờ Santa María de Melque gần Toledo. Người Moor sau đó hoàn thiện kiểu vòm này thành hình tròn hơn, cân đối hơn, thể hiện rõ nhất tại Mezquita Córdoba, rồi biến nó thành đặc trưng nhận diện của kiến trúc Hồi giáo khắp bán đảo Iberia.

Mezquita Córdoba hiện có còn hoạt động như một thánh đường Hồi giáo không?

Không. Mezquita Córdoba hiện là nhà thờ Công giáo chính thức mang tên Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Lên Trời, hoạt động thánh lễ Công giáo thường xuyên kể từ năm 1236. Khách tham quan thuộc mọi tôn giáo đều được vào chiêm ngưỡng kiến trúc, nhưng việc cầu nguyện theo nghi thức Hồi giáo bên trong công trình hiện không được phép.

Sân Sư Tử tại Alhambra có bao nhiêu cột và ý nghĩa gì?

Sân Sư Tử được bao quanh bởi 124 cột đá cẩm thạch mảnh mai, chính giữa là đài phun nước đặt trên lưng 12 con sư tử đá tượng trưng cho 12 giờ trong ngày hoặc 12 tháng trong năm tùy theo cách diễn giải. Sân trong được chia thành bốn phần bởi bốn rãnh nước tỏa ra từ đài phun nước theo bốn hướng, tượng trưng cho bốn dòng sông thiên đường theo quan niệm Hồi giáo, biến cả không gian thành hình ảnh thu nhỏ của khu vườn địa đàng.

---

Bài viết được biên soạn bởi đội ngũ chuyên gia làm Tour Châu Âu của Euro Trip - Chuyên Du Lịch Châu Âu Từ Hà Nội với hơn 15 năm kinh nghiệm. Thông tin được cập nhật tháng 8/2026. Nếu bạn cần tư vấn lịch trình hoặc giá tour mới nhất, liên hệ trực tiếp tại Euro Trip.